Qasim Süleymaninin öldürülməsindən altı ildən çox vaxt keçib, lakin 2026-cı ilin avqustunda İran parlamentinin sədri Məhəmməd Bağır Qalibafın Bağdada səfəri zamanı məhz onun öldürüldüyü yerə baş çəkməsi göstərdi ki, Tehran üçün Süleymani yalnız keçmişin hərbi komandiri deyil, İranın Yaxın Şərqdə qurduğu geniş təsir şəbəkəsinin simvoluna çevrilmiş siyasi mirasdır. Qalibaf 19 avqustda Bağdadda - 2020-ci ilin yanvar ayının 3-də ABŞ-ın pilotsuz uçuş aparatının zərbəsi nəticəsində Süleymani və İraqın “Həşdi Şabi” qüvvələrinin komandirlərindən Əbu Mehdi əl-Mühəndisin öldürüldüyü ərazidə dayanaraq Süleymaninin öldürülməsinin İranın dəstəklədiyi “müqavimət” qüvvələrinin qarşısını ala bilmədiyini və onların yolunun davam etdiriləcəyini bildirib. 

Bu səfərin mahiyyəti yalnız xatirə ziyarəti deyildi. Qalibafın İraqa səfəri zamanı “regionda yeni nizamın” möhkəmləndirilməsindən danışması göstərirdi ki, Tehran artıq Süleymaninin qurduğu şəbəkəyə sadəcə keçmişin mirası kimi yox, gələcək regional təhlükəsizlik sisteminin dayaqlarından biri kimi baxır. 

Süleymani öldürüləndə Vaşinqton hesab edirdi ki, İranın ən mühüm regional hərbi təşkilatçılarından birinin sıradan çıxarılması Tehran üçün ciddi strateji itki olacaq. O, İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH), yəni İranın dövlət təhlükəsizlik və hərbi strukturunun ən güclü qurumlarından birinin xarici əməliyyatlara cavabdeh olan Qüds Qüvvələrinin komandanı, İraq, Suriya, Livan və başqa ərazilərdə İranla əlaqəli silahlı və siyasi qüvvələr arasında koordinasiya yarada bilən nadir fiqurlardan biri idi. ABŞ-ın onu hədəfə alması da məhz bu regional şəbəkəyə rəhbərliyinə görə böyük eskalasiya kimi qiymətləndirilmişdi.  Lakin altı ildən sonra ortaya çıxan mənzərə daha mürəkkəbdir: Süleymani öldürüldü, amma onun qurduğu əlaqələr sistemi yox olmadı, İranın İraqa təsiri tam aradan qalxmadı, Livanda “Hizbullah”la münasibətlər davam etdi, Yəməndə husilər İranın regional siyasətində mühüm amil olaraq qaldı, Fələstin məsələsində İranın dəstəklədiyi qruplarla əlaqələr saxlandı və Suriya üzərindən formalaşmış regional əlaqələrin xarakteri dəyişsə də, Tehran təsir imkanlarını itirmədi. 

Məhz buna görə Qalibafın Bağdad səfərində verdiyi mesajı yalnız Süleymaninin xatirəsinə hörmət kimi qəbul etmək azdır. İranın parlament rəhbəri açıq şəkildə “yeni nizam” anlayışından danışırsa, burada söhbət regionda ABŞ-ın hərbi mövcudluğunun gələcəyindən, İranın İraqla münasibətlərindən və Tehran tərəfindən “müqavimət” adlandırılan regional şəbəkənin gələcək rolundan gedir. 

Bu mənzərəni 2026-cı ilin daha geniş miqyaslı hadisələrindən ayırmaq isə mümkün deyil. ABŞ və İsrailin İrana qarşı fevral ayında başladığı hərbi əməliyyatlar, İranın ali rəhbəri Əli Xamnəinin öldürülməsi, sonrakı hakimiyyət dəyişiklikləri və İranla ABŞ arasında iyun ayında əldə edilmiş anlaşmaya baxmayaraq gərginliyin tam aradan qalxmaması regiondakı qüvvələr balansını yenidən dəyişib. Xarici Əlaqələr Şurasının (Council on Foreign Relations – ABŞ-da beynəlxalq münasibətlər üzrə aparıcı analitik qurumlardan biri) hazırkı qiymətləndirməsinə görə, İran-ABŞ qarşıdurmasının əsas həll olunmamış məsələləri arasında İranın nüvə proqramı, Hörmüz boğazı və sanksiyaların aradan qaldırılması qalır. Bu şəraitdə İranın İraqa baxışı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İraq Tehran üçün sadəcə qonşu dövlət deyil, iki ölkəni uzun sərhəd, tarixi əlaqələr, dini bağlar, ticarət və enerji münasibətləri birləşdirir. İraq eyni zamanda ABŞ-ın regiondakı hərbi mövcudluğunun əsas dayaqlarından biridir. Buna görə Bağdad üzərində təsir uğrunda mübarizə əslində Vaşinqtonla Tehran arasında daha böyük regional rəqabətin tərkib hissəsidir.

Qalibafın səfərinin Süleymaninin öldürüldüyü yerdən başlanması da bu baxımdan simvolik məna daşıyır. ABŞ həmin zərbə ilə “Süleymani dövrünü” bitirdiyini düşünürdüsə, Tehran indi həmin hadisəni əksinə, yeni dövrün başlanğıcı kimi təqdim edir. Bu, İranın siyasi ritorikasında təsadüfi dəyişiklik deyil, çünki Süleymani İranın regional siyasətində fərqli bir idarəetmə modelinin simvolu idi. O, müxtəlif ölkələrdəki silahlı qrupları birbaşa İran ərazisindən idarə etməkdən daha mürəkkəb sistem qurmuşdu: yerli qüvvələr öz adından fəaliyyət göstərir, lakin Tehranla siyasi, maliyyə və hərbi əlaqələr saxlayırdı. Beləliklə, İranın təsiri hər yerdə İran əsgərinin mövcudluğu ilə ölçülmürdü. Bu sistemin üstünlüyü də məhz burada idi: İran bir ölkəyə böyük ordu göndərmədən həmin ölkədə müəyyən təsir imkanları ələ keçirə bilirdi. ABŞ isə belə bir şəbəkə ilə mübarizə aparanda qarşısında bir dövlət ordusu yox, müxtəlif təşkilatlardan ibarət parçalı sistem görürdü. Bu, klassik müharibədən fərqli modeldir - bir mərkəz, çoxlu qollar. Süleymani həmin qollar arasında əlaqələndirici fiqurlardan biriydi. Onun öldürülməsi şəbəkəyə ciddi zərbə vurdu, lakin şəbəkənin özünü avtomatik məhv etmədi. 2020-ci ildən sonra aparılan müxtəlif təhlillərdə də Süleymaninin öldürülməsiylə İranın regiondakı təsirini itirmədiyi, lakin onun koordinasiya imkanlarına zərbə vurulduğu qeyd olunurdu. İndi isə vəziyyət daha da dəyişib, 2026-cı ildə İran artıq əvvəlki İran deyil.

Əli Xamnəinin ölümü ölkənin siyasi sistemində böyük dəyişiklik yaradıb, onun yerinə oğlu Müctəba Xamnəi ali rəhbər seçilib. Eyni zamanda, İranın təhlükəsizlik və hərbi orqanlarının rəhbərliyində ciddi dəyişikliklər baş verib. “Financial Times”ın avqustda yazdığına görə, təhlükəsizlik aparatında özünə sadiq sərt xətt tərəfdarlarını önə çıxaran Müctəba Xamnəi keçmiş SEPAH komandiri Mohsen Rezaini Milli Təhlükəsizlik Ali Şurasının katibi təyin edib. Bu dəyişiklik Tehran-Vaşinqton münasibətlərində danışıqların gələcəyi baxımından da əhəmiyyətli hesab olunur. Deməli, Tehran bir tərəfdən ABŞ-la anlaşma kanallarını tam bağlamır, digər tərəfdən isə regional təsir imkanlarını qorumağa çalışır. Bu iki xətt bir-birinə zidd görünə bilər. Əslində isə İranın xarici siyasətində uzun müddətdir mövcud olan əsas xüsusiyyətlərdən biridir: danışıqlar masasında diplomatiya, arxa planda isə mümkün təzyiq imkanlarını qorumaq. İndi həmin təzyiq imkanlarının ən mühüm elementlərindən biri regional şəbəkədir.
Qalibafın “yeni nizam” ifadəsi də məhz bu kontekstdə diqqət çəkir. Tehran regionda ABŞ-ın əvvəlki kimi dominant hərbi güc olaraq qalmasını istəmir və özünü regional təhlükəsizlik sisteminin əsas oyunçularından biri kimi qəbul etdirməyə çalışır. Ancaq qarşı tərəf də sakit dayanmayıb. ABŞ-ın “George Washington” təyyarədaşıyan gəmisinin avqustun 19-da Ərəbistan dənizinə daxil olub Hörmüz boğazına yaxın regionda fəaliyyət göstərməsi Vaşinqtonun hərbi arsenalını regiondan çəkmədiyini göstərir. ABŞ Mərkəzi Komandanlığı gəminin planlaşdırılmış yerləşdirmə çərçivəsində regiona gətirildiyini bildirib.

Beləliklə, eyni xəritədə iki fərqli strategiya görünür: ABŞ böyük hərbi platformalar, hava qüvvələri, donanma və regional bazalar vasitəsilə çəkindirmə yaratmağa çalışır, İran isə regional tərəfdaşlar, siyasi əlaqələr, silahlı qruplar və strateji coğrafi mövqelər vasitəsilə təsir imkanlarını qoruyur. Biri gücünü mərkəzləşdirir, digəri təsirini şəbəkələşdirir. Bu iki modelin toqquşduğu əsas məkanlardan biri isə yenə İraqdır, çünki İraq həm İranla sərhəddə yerləşir, həm də burada ABŞ-ın hərbi mövcudluğu reallıqdır. Bu səbəbdən Bağdadın hansı istiqamətə meyl etməsi Tehran və Vaşinqton üçün yalnız ikitərəfli münasibət məsələsi deyil - İraqın siyasi mövqeyi Yaxın Şərqin ümumi təhlükəsizlik xəritəsinə təsir göstərə bilər. Məhz buna görə Qalibafın səfərində Süleymaninin adı yenidən ön plana çıxarıldı. Bu, keçmişə qayıdışdan çox keçmişi gələcək üçün siyasi kapitala çevirmək cəhdidir. Süleymaninin öldürüldüyü yerdə dayanaraq “müqavimət”in davam etdiyini söyləmək İranın daxili auditoriyasına da, regional tərəfdaşlarına da, ABŞ-a da ayrıca mesaj verir. Daxildə mesaj budur: ABŞ zərbəsi İranın regional siyasətini bitirmədi. Regiondakı tərəfdaşlara mesaj budur: Tehran hələ də arxanızdadır. Vaşinqtona mesaj isə daha sərtdir: Süleymanini öldürməklə İranın regional təsir sistemini məhv etmək mümkün olmadı. 

ABŞ üçün əsas məsələ artıq yalnız İranın nüvə proqramı deyil; Tehranın regiondakı silahlı və siyasi şəbəkəsinin gələcək imkanları, Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi, İsrailin təhlükəsizliyi və ABŞ hərbi qüvvələrinin regionda qalması eyni strateji paketə çevrilib. Hazırkı qarşıdurmanın hədəf götürdüyü əsas problemlərin hələ həll olunmaması da bunu göstərir. Ona görə Süleymaninin ölümündən altı ildən sonra onun adının yenidən Bağdadın mərkəzində səslənməsi sadəcə tarixi xatırlatma deyil. Tehran özünün ən mühüm regional komandirini itirdi, amma onun qurduğu modeldən imtina etmədi. İndi başlıca məsələ Süleymaninin yerinə kimin keçməsi deyil, əsas sual budur: İran onun qurduğu regional şəbəkəni 2026-cı ilin dəyişmiş Yaxın Şərqində yenidən işlək vəziyyətə gətirə biləcəkmi?

Artıq xəritə dəyişib, Suriya əvvəlki Suriya deyil. İranın ali rəhbərliyi də dəyişib. ABŞ və İsrail İranın hərbi potensialına ağır zərbələr endirib. Hörmüz boğazı yenidən qlobal təhlükəsizlik məsələsinə çevrilib. İraq isə hələ də Vaşinqtonla Tehran arasında ən həssas siyasi meydanlardan biri olaraq qalır. Bu şəraitdə Süleymaninin adı İranın itirdiyi regional təsiri bərpa etmək üçün istifadə olunan siyasi simvol kimi yenidən meydana çıxır. Qalibafın Süleymaninin öldürüldüyü yerdə dayanıb “yeni nizam”dan danışması həmin oyunun ən bariz işarələrindən biridir. Çünki Yaxın Şərqdə bəzən öldürülən komandirin özü yox, onun qurduğu şəbəkənin yaşayıb-yaşamamağı daha böyük əhəmiyyət daşıyır.

Kəramət QƏNBƏROV
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının “Dövlət qulluğu və kadr siyasəti” kafedrasının müəllimi, beynəlxalq hüquq üzrə ekspert və beynəlxalq münasibətlər üzrə tədqiqatçı