Son dövrlərdə Azərbaycanın beynəlxalq informasiya məkanındakı imicinə təsir göstərməyə hesablanan, birtərəfli və təsdiqlənməmiş iddiaların müxtəlif xarici media və sosial media platformalarında yayılması diqqət çəkir. Xüsusilə Azərbaycanla bağlı həssas siyasi və regional məsələlərə dair xəbərlərdə hadisələrin faktoloji mahiyyətindən daha çox siyasi kontekstə çəkilməsi ciddi suallar doğurur.

Bu baxımdan sentyabrın 2-də Azərbaycanın Goranboy rayonunun Nizami kəndi yaxınlığında baş vermiş hadisə ətrafında yayılan məlumatlar da mühüm nümunə kimi qiymətləndirilə bilər. Polşada yerləşən "Nexta" kanalının hadisə ilə bağlı yayımını subyektiv mülahizələrə əsaslanan, məsələnin dövlətlərarası siyasi münasibətlər fonunda təqdim edən və ictimai rəyi çaşdırmağa yönəlmiş məlumat kimi qiymətləndirilməlidir. Bu kimi yanaşmalar ölkəmizə qarşı aparılan qərəzli və geniş informasiya kampaniyasının tərkib hissəsidir.

Faktla şərh arasındakı sərhəd
Müasir media mühitində əsas problemlərdən biri faktla müəllif mülahizəsinin bir-birindən ayrılmamasıdır. Hadisə barədə məlumat vermək başqa, həmin hadisəyə əvvəlcədən müəyyən edilmiş siyasi çərçivə daxilində məna yükləmək isə tamam başqa məsələdir.

Jurnalistikanın fundamental prinsiplərindən biri informasiyanın mənbələrlə yoxlanılması, qarşı tərəfin mövqeyinin təqdim edilməsi və faktla şərhin aydın şəkildə ayrılmasıdır. Hadisənin səbəbləri tam müəyyənləşdirilməmişdən əvvəl onun siyasi motivlərlə əlaqələndirilməsi isə oxucuda yanlış təsəvvür yarada bilər.

Goranboy hadisəsi ilə bağlı mübahisənin əsas mahiyyəti də məhz bundan ibarətdir: adi xəbər faktı kimi təqdim edilməli olan hadisənin siyasi münasibətlər kontekstinə yerləşdirilməsi informasiya istehlakçısının diqqətini hadisənin real səbəblərindən yayındıra bilər.

"Qərb mediası" anlayışına münasibətdə də obyektivlik vacibdir

Burada mühüm bir məqamı xüsusi qeyd etmək lazımdır. Qərb mediasının bütününü eyni mövqedə təqdim etmək də düzgün olmaz. ABŞ və Avropada müxtəlif redaksiyalar, jurnalistlər və ekspertlər Azərbaycanla bağlı fərqli mövqelər səsləndirirlər. Buna görə də tənqid konkret materiallara, konkret iddialara və onların faktoloji əsaslarına yönəlməlidir.
Lakin Azərbaycanın Medianın İnkişafı Agentliyi son açıqlamasında bir sıra xarici media resurslarında, o cümlədən "The Independent", "The Guardian", BBC, CNN, "Le Monde" və Polşanın TVP-si kimi qurumların materiallarında birtərəfli yanaşma və əsassız iddiaların müşahidə edildiyini bildirib. Agentlik bunu Azərbaycanın beynəlxalq imicinə qarşı informasiya təsiri kimi qiymətləndirib.

Bu yanaşmanın özü də göstərir ki, məsələni emosional qarşıdurma müstəvisindən çıxarıb peşəkar media standartları kontekstində müzakirə etmək daha səmərəlidir.

İnformasiya manipulyasiyası necə formalaşır?

İnformasiya manipulyasiyası yalnız tamamilə uydurma xəbərin yayılması demək deyil. Bəzən həqiqi bir hadisənin müəyyən hissəsinin seçilməsi, vacib kontekstin kənarda saxlanılması, təsdiqlənməmiş ehtimalların fakt kimi təqdim edilməsi və emosional başlıqlardan istifadə də auditoriyanın hadisəni yanlış qavramasına səbəb ola bilər.

Belə hallarda adətən üç mərhələ müşahidə olunur:

Birinci mərhələ - hadisənin seçilməsi. Cəmiyyət üçün həssas olan hadisə informasiya gündəminə çıxarılır.

İkinci mərhələ - hadisəyə siyasi çərçivə verilməsi. Faktın özü ilə birbaşa əlaqəsi təsdiqlənməmiş siyasi ehtimallar xəbərin əsas hissəsinə çevrilir.

Üçüncü mərhələ - ilkin məlumatın təkrar dövriyyəyə buraxılması. Bir platformada səsləndirilən iddia digər resurslar və sosial şəbəkələr vasitəsilə yayıldıqca ilkin mənbənin etibarlılığı araşdırılmadan informasiya "ümumi qəbul edilmiş fakt" təsiri yarada bilər.

Məhz buna görə informasiya savaşının ən mühüm silahlarından biri sürət deyil, məlumatın kontekstdən çıxarılması və geniş auditoriyaya təkrar-təkrar təqdim edilməsidir.

Azərbaycan informasiya məkanında niyə daha diqqətli olmalıdır?

Azərbaycan son illərdə regionda mühüm siyasi və diplomatik proseslərin iştirakçısına çevrilib. Qarabağ münaqişəsinin nəticələri, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması, regional kommunikasiya xətlərinin inkişafı və ölkənin beynəlxalq tərəfdaşlıqlarının genişlənməsi Azərbaycanın beynəlxalq media gündəmində görünürlüğünü artırıb.
Belə şəraitdə ölkə haqqında yayılan hər bir məlumat yalnız daxili auditoriyaya deyil, xarici ictimaiyyətə də təsir göstərir. Bir hadisə barədə yanlış və ya birtərəfli məlumatın sürətlə yayılması ölkənin beynəlxalq reputasiyasına təsir göstərə, ictimai rəydə yanlış təsəvvür formalaşdıra bilər.

Medianın İnkişafı Agentliyi də son açıqlamasında da qeyd edildiyi kimi bu cür məlumatların Azərbaycanın informasiya məkanını çirkləndirməyə və cəmiyyətdə süni narahatlıq yaradılmağa yönəlib.

Cavab senzura deyil, daha güclü fakt siyasəti olmalıdır

Belə hallara qarşı mübarizənin ən effektiv yolu yalnız ittihamlar səsləndirmək deyil. Azərbaycan tərəfi hər bir iddiaya mümkün qədər operativ, sənədlərə və yoxlanıla bilən faktlara əsaslanan cavab verməlidir.
Xarici auditoriya üçün müxtəlif dillərdə etibarlı məlumatların əlçatan olması, beynəlxalq jurnalistlərin suallarına açıq cavabların verilməsi, hadisələrin ilkin mənbələrdən işıqlandırılması və yanlış məlumatların konkret faktlarla təkzib edilməsi informasiya mübarizəsində daha güclü arqument yaradır.
Çünki informasiya müharibəsində ən inandırıcı cavab emosional ritorika deyil, faktdır.

Goranboyun Nizami kəndi yaxınlığında baş vermiş hadisə ətrafında yaranan informasiya mübahisəsi daha geniş bir problemin - hadisələrin siyasi məqsədlərlə şərh edilməsi və təsdiqlənməmiş məlumatların ictimai rəyə təsir göstərməsi probleminin - aktuallığını göstərir.

Azərbaycanla bağlı materialların hazırlanmasında hansı media qurumunun fəaliyyət göstərməsindən asılı olmayaraq, eyni standart tələb olunmalıdır: fakt yoxlanılmalı, mənbə göstərilməli, qarşı tərəfin mövqeyi təqdim edilməli və ehtimal fakt kimi təqdim olunmamalıdır.Azərbaycanın beynəlxalq informasiya məkanında öz mövqeyini qorumasının ən sağlam yolu da məhz budur - qərəzə qərəzlə deyil, faktla; dezinformasiyaya emosional ittihamla deyil, şəffaf və peşəkar informasiya ilə cavab vermək. Beləliklə, məsələ yalnız ayrı-ayrı media materiallarının təkzibindən ibarət deyil. Söhbət Azərbaycanın informasiya təhlükəsizliyinin, beynəlxalq reputasiyasının və ölkə haqqında obyektiv təsəvvürün qorunmasından gedir.

Təranə Paşayeva
Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru